یکی از سخت‌ترین تجربه‌های بیمار سکته‌ای و خانواده‌اش این است که بیمار نتواند حرف بزند، منظور دیگران را بفهمد یا حتی یک جرعه آب را بدون سرفه قورت بدهد. اختلال گفتار و بلع بعد از سکته شایع است، اما بخش بزرگی از بیماران با گفتاردرمانی و بلع درمانی منظم بهبود قابل توجهی پیدا می‌کنند. در این راهنما همه چیز را درباره انواع این اختلال‌ها، روش‌های درمان، تغذیه ایمن و نقش خانواده توضیح داده‌ایم.
چرا سکته روی گفتار و بلع اثر می‌گذارد؟
صحبت کردن و قورت دادن دو کار به ظاهر ساده‌اند، اما در واقع به هماهنگی دقیق ده‌ها عضله و چند ناحیه مختلف مغز نیاز دارند. مراکز زبان در بیشتر افراد در نیمکره چپ مغز قرار دارند و آسیب به آن‌ها توانایی فهمیدن یا ساختن جمله را مختل می‌کند. فرمان حرکت لب، زبان، کام و حنجره هم از قشر حرکتی و ساقه مغز صادر می‌شود و سکته در این مسیرها گفتار را کشیده و نامفهوم یا بلع را ناامن می‌کند.
به همین دلیل اختلال‌های گفتار و بلع بعد از سکته انواع مختلفی دارند. بعضی بیماران کلمات را می‌دانند اما نمی‌توانند آن‌ها را درست تلفظ کنند، بعضی تلفظ سالمی دارند اما کلمه مناسب را پیدا نمی‌کنند، و بعضی دیگر بدون اینکه متوجه باشند غذا وارد راه هوایی‌شان می‌شود. تشخیص دقیق نوع اختلال قدم اول درمان است و توسط گفتاردرمانگر انجام می‌شود.
آفازی یا زبان‌پریشی
آفازی یعنی آسیب به خود توانایی زبان. بیمار ممکن است در پیدا کردن کلمات مشکل داشته باشد، جمله‌های ناقص بگوید، کلمات را جابه‌جا کند یا حرف دیگران را نفهمد. خواندن و نوشتن هم معمولاً درگیر می‌شود. آفازی به معنای کاهش هوش نیست و بیمار همچنان فکر می‌کند، احساس دارد و اطرافش را می‌شناسد. انواع آفازی، علائم و روش‌های درمان آن را در آفازی بعد از سکته مغزی به تفصیل توضیح داده‌ایم.
دیس‌آرتری؛ گفتار کشیده و نامفهوم
در دیس‌آرتری، زبان سالم است اما عضلات گفتار ضعیف یا ناهماهنگ شده‌اند. صدای بیمار ممکن است تودماغی، آهسته یا گرفته باشد و کلمات کشیده و نامفهوم شنیده شوند. این بیماران معمولاً می‌توانند بنویسند و حرف دیگران را کاملاً می‌فهمند. تمرین‌های عضلات دهان و صورت و تکنیک‌های جبرانی در این اختلال بسیار مؤثرند که در دیس‌آرتری بعد از سکته معرفی شده‌اند.
اختلال بلع یا دیسفاژی
تقریباً نیمی از بیماران در روزهای اول سکته درجاتی از اختلال بلع دارند. خطر اصلی دیسفاژی این است که غذا یا مایعات وارد ریه شود و عفونت ریه ایجاد کند؛ عارضه‌ای که از علل مهم بستری طولانی و مرگ بعد از سکته است. گاهی این ورود غذا به راه هوایی بدون سرفه اتفاق می‌افتد و خانواده متوجه آن نمی‌شوند.
به همین دلیل بیمار سکته‌ای نباید قبل از ارزیابی بلع چیزی از راه دهان بخورد، حتی آب یا قرص. بسیاری از بیماران در روزها یا هفته‌های اول با لوله تغذیه یا گاواژ غذا می‌گیرند تا بلع بهبود پیدا کند. روش‌های ارزیابی بلع، رژیم‌های غلیظ‌شده و نحوه مراقبت از لوله تغذیه را در اختلال بلع و تغذیه با گاواژ بعد از سکته توضیح داده‌ایم.
گفتاردرمانی چگونه انجام می‌شود؟
گفتاردرمانگر ابتدا با آزمون‌های استاندارد، توانایی فهمیدن، بیان، تکرار، نام‌بردن، خواندن، نوشتن و بلع بیمار را می‌سنجد. سپس برنامه‌ای متناسب با نوع و شدت اختلال طراحی می‌کند. جلسات ممکن است شامل تمرین نام‌بردن تصاویر، کامل کردن جمله، تمرین‌های عضلات دهان، تمرین‌های تنفس و صدا، و آموزش راه‌های جایگزین ارتباط مثل اشاره، نوشتن یا استفاده از تصویر باشد.
شدت و تکرار تمرین اهمیت زیادی دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند درمان فشرده‌تر نتیجه بهتری دارد، به همین دلیل گفتاردرمانگر تمرین‌هایی برای انجام در خانه هم می‌دهد. گفتاردرمانی در منزل برای بیمارانی که رفت‌وآمد برایشان سخت است گزینه خوبی است که در گفتاردرمانی در منزل برای بیماران سکته درباره آن نوشته‌ایم.
بهبود گفتار چقدر طول می‌کشد؟
سریع‌ترین بهبود معمولاً در سه ماه اول اتفاق می‌افتد، اما پیشرفت در گفتار و زبان ممکن است تا یک سال و حتی بیشتر ادامه پیدا کند. عوامل زیادی مثل وسعت آسیب، سن، نوع آفازی و شروع زودهنگام درمان روی سرعت بهبود اثر دارند. پاسخ دقیق‌تر به این سؤال رایج را در زمان برگشت تکلم بعد از سکته آورده‌ایم.
نقش خانواده در درمان گفتار
- آرام، کوتاه و ساده صحبت کنید، اما با بیمار مثل کودک رفتار نکنید.
- به بیمار فرصت کافی برای پاسخ دادن بدهید و جمله‌اش را تمام نکنید.
- سر و صدای اطراف مثل تلویزیون را هنگام گفتگو کم کنید.
- از اشاره، تصویر، نوشتن و حرکات صورت کمک بگیرید.
- او را در گفتگوهای خانوادگی شرکت دهید تا احساس انزوا نکند.
- تمرین‌های خانگی گفتاردرمانگر را هر روز و در زمان‌های کوتاه انجام دهید.
ناتوانی در صحبت کردن برای بیمار بسیار ناامیدکننده است و ممکن است به گریه، خشم یا گوشه‌گیری منجر شود. صبر، تشویق و توجه به تلاش او، نه فقط نتیجه، مهم‌ترین کمک خانواده است.
علائم هشدار در اختلال بلع
- سرفه یا خفگی هنگام خوردن یا نوشیدن
- صدای خیس یا قل‌قل بعد از قورت دادن
- ماندن غذا در دهان یا ریختن آن از گوشه لب
- تب، تنگی نفس یا خلط بدون دلیل روشن
- کاهش وزن یا طولانی شدن زمان غذا خوردن
در صورت دیدن هر یک از این علائم، غذا دادن را متوقف کنید و با پزشک یا گفتاردرمانگر مشورت کنید. تب و تنگی نفس ممکن است نشانه عفونت ریه باشد و نیاز به بررسی فوری دارد.
انتخاب گفتاردرمانگر
بهتر است گفتاردرمانگری را انتخاب کنید که تجربه کار با بیماران بزرگسال نورولوژیک و سکته را دارد، چون درمان آفازی و دیسفاژی با درمان اختلال‌های گفتار کودکان تفاوت زیادی دارد. از او بپرسید چه ارزیابی‌هایی انجام می‌دهد، اهداف درمان چیست و چگونه پیشرفت را می‌سنجد. فهرست گفتاردرمانگرانی که در شهرهای مختلف خدمات مرتبط با سکته را ثبت کرده‌اند در گفتاردرمانگر سکته مغزی خوب در تهران، گفتاردرمانگر سکته مغزی خوب در بندرعباس و گفتاردرمانگر سکته مغزی خوب در شیراز آمده است.
پرسش‌های رایج
آیا بیماری که بعد از سکته حرف نمی‌زند دوباره صحبت می‌کند؟
بسیاری از بیماران به درجاتی از گفتار برمی‌گردند. میزان بهبود به وسعت آسیب و شدت درمان بستگی دارد و گفتاردرمانی زودهنگام نتیجه را بهتر می‌کند.
گفتاردرمانی را از چه زمانی شروع کنیم؟
ارزیابی بلع در همان ساعت‌های اول بستری انجام می‌شود و درمان گفتار هم بعد از پایدار شدن وضعیت بیمار، معمولاً در روزهای اول، شروع می‌شود.
آیا بیمار سکته‌ای می‌تواند آب بخورد؟
فقط بعد از ارزیابی بلع و با نظر گفتاردرمانگر یا پزشک. گاهی مایعات رقیق خطرناک‌ترند و باید غلیظ شوند.
آیا آفازی روی هوش بیمار اثر می‌گذارد؟
خیر. آفازی اختلال زبان است و بیمار معمولاً هوش و شخصیت خود را حفظ می‌کند، هرچند ممکن است مشکلات شناختی جداگانه‌ای هم داشته باشد.
جمع‌بندی
اختلال گفتار و بلع بعد از سکته شایع است و شامل آفازی، دیس‌آرتری و دیسفاژی می‌شود. ارزیابی زودهنگام بلع از عفونت ریه پیشگیری می‌کند و گفتاردرمانی منظم همراه با تمرین در خانه و حمایت صبورانه خانواده بهترین شانس بهبود را فراهم می‌کند.
گفتاردرمانگر سکته مغزی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.