درمان سکته مغزی در دو دهه اخیر تحول بزرگی پیدا کرده است. امروز با داروهای حل‌کننده لخته و خارج کردن لخته با کاتتر، بسیاری از بیمارانی که در گذشته فلج می‌ماندند، با کمترین آسیب به خانه برمی‌گردند. اما همه این درمان‌ها یک شرط دارند: سرعت. در این راهنما مسیر درمان سکته از لحظه شروع علائم تا ترخیص را قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم.
قدم اول: شناختن علائم و تماس با ۱۱۵
درمان سکته از خانه شروع می‌شود. شناختن علائم با آزمون BE FAST و تماس فوری با اورژانس، مهم‌ترین عامل موفقیت درمان است. اینکه در دقایق اول، قبل از رسیدن آمبولانس، چه کارهایی بکنید و چه کارهایی نکنید را در هنگام سکته مغزی چه کنیم نوشته‌ایم.
آمبولانس بیمار را به نزدیک‌ترین مرکز دارای برنامه کد ۷۲۴ می‌رساند و معمولاً بیمارستان را از قبل خبر می‌کند تا تیم سکته آماده باشد. انتقال با خودروی شخصی به بیمارستانی که امکانات درمان سکته ندارد، زمان ارزشمندی را هدر می‌دهد.
زمان طلایی؛ چرا هر دقیقه مهم است
در سکته ایسکمیک متوسط، هر دقیقه حدود دو میلیون سلول عصبی از بین می‌رود. «زمان طلایی» به بازه‌ای گفته می‌شود که درمان‌های بازکننده رگ در آن بیشترین اثر را دارند. هر چه درمان زودتر شروع شود، احتمال بازگشت به زندگی مستقل بیشتر است. جزئیات را در زمان طلایی سکته مغزی بخوانید.
در اورژانس چه اتفاقی می‌افتد؟
- اندازه‌گیری قند خون برای رد افت قند که علائمی شبیه سکته می‌دهد
- معاینه عصبی سریع و امتیازدهی شدت سکته با مقیاس NIHSS
- سی‌تی‌اسکن مغز برای رد خونریزی؛ در مراکز مجهز همراه با سی‌تی‌آنژیوگرافی
- گرفتن رگ، آزمایش خون و نوار قلب
- پرسیدن زمان شروع علائم و داروهای بیمار، به‌ویژه داروهای ضدانعقاد
نقش هر یک از روش‌های تصویربرداری و آزمایش‌ها را در روش‌های تشخیص سکته مغزی توضیح داده‌ایم.
داروی حل‌کننده لخته
اگر سکته ایسکمیک باشد، خونریزی وجود نداشته باشد و کمتر از ۴٫۵ ساعت از شروع علائم گذشته باشد، داروی حل‌کننده لخته (آلتپلاز یا تنکتپلاز) از راه وریدی تزریق می‌شود. این دارو لخته را حل می‌کند و جریان خون را برقرار می‌کند. مهم‌ترین عارضه آن خونریزی است که در درصد کمی از بیماران رخ می‌دهد. شرایط تزریق و موارد منع آن را در داروی حل‌کننده لخته در سکته مغزی آورده‌ایم.
ترومبکتومی؛ خارج کردن لخته
وقتی لخته یکی از سرخرگ‌های بزرگ مغز را بسته باشد، دارو به‌تنهایی معمولاً کافی نیست. در ترومبکتومی، متخصص مداخلات عروقی مغز کاتتری را از کشاله ران یا مچ دست تا رگ مسدود هدایت می‌کند و لخته را بیرون می‌کشد. این درمان در برخی بیماران تا ۲۴ ساعت پس از شروع علائم هم مؤثر است. توضیح کامل در ترومبکتومی در سکته مغزی آمده است.
درمان سکته خونریزی‌دهنده
در خونریزی مغزی، داروهای حل‌کننده لخته ممنوع‌اند. درمان شامل کاهش سریع فشار خون، خنثی کردن اثر داروهای ضدانعقاد، کنترل فشار داخل جمجمه و در برخی بیماران جراحی است. در خونریزی ناشی از آنوریسم، بستن آنوریسم با کلیپ یا کویل ضروری است. چه زمانی سکته به جراحی نیاز دارد را در جراحی سکته مغزی توضیح داده‌ایم.
بستری در استروک یونیت
پس از درمان فوری، بیمار در استروک یونیت یا بخش ویژه بستری می‌شود. در این بخش، فشار خون، قند، دما، اکسیژن و وضعیت عصبی به‌دقت پایش می‌شود. پیش از اولین وعده غذایی، بلع بیمار ارزیابی می‌شود تا از ذات‌الریه آسپیراسیون جلوگیری شود. از روزهای اول، فیزیوتراپی و تحرک تدریجی شروع می‌شود و اقداماتی برای پیشگیری از لخته پا و زخم بستر انجام می‌گیرد.
- پایش علائم حیاتی و وضعیت عصبی
- ارزیابی بلع پیش از غذا دادن
- کنترل تب و قند خون
- پیشگیری از لخته پا با جوراب فشاری یا دارو
- شروع زودهنگام توانبخشی
پیدا کردن علت و شروع پیشگیری
در روزهای بستری، بررسی‌هایی برای پیدا کردن علت سکته انجام می‌شود و داروهای پیشگیری از سکته دوم شروع می‌شوند: داروی ضدپلاکت یا ضدانعقاد، استاتین و داروهای فشار خون. توضیح کامل این داروها را در بخش داروهای سکته مغزی آورده‌ایم.
بیمارستان مناسب برای درمان سکته
همه بیمارستان‌ها امکان درمان کامل سکته را ندارند. مرکز مناسب باید برنامه کد ۷۲۴، تصویربرداری ۲۴ ساعته، نورولوژیست و ترجیحاً امکان ترومبکتومی و استروک یونیت داشته باشد. پس از ترخیص هم پیگیری با متخصص مغز و اعصاب ادامه پیدا می‌کند؛ فهرست متخصصان در برخی شهرها را در دکتر سکته مغزی خوب در تهران، دکتر سکته مغزی خوب در اهواز و دکتر سکته مغزی خوب در خرم آباد آورده‌ایم.
درمان‌هایی که اثبات نشده‌اند
در فضای مجازی درباره درمان‌های «معجزه‌آسا» مثل تزریق‌های خاص، گیاهان دارویی یا روش‌های طب سنتی برای حل کردن لخته صحبت می‌شود. هیچ‌کدام از این‌ها جایگزین درمان‌های اثبات‌شده نیستند و اتلاف وقت در ساعات اول می‌تواند فرصت درمان را از بین ببرد. هر درمان مکمل را پس از مرحله حاد و با مشورت پزشک در نظر بگیرید.
پرسش‌های رایج
درمان قطعی سکته مغزی چیست؟
برای سکته ایسکمیک، داروی حل‌کننده لخته و ترومبکتومی در ساعات اول مؤثرترین درمان‌ها هستند. بافت مغزی از بین رفته برنمی‌گردد، اما توانبخشی به مغز کمک می‌کند عملکردهای از دست رفته را جبران کند.
مدت زمان درمان سکته مغزی چقدر است؟
درمان فوری در ساعت‌های اول انجام می‌شود و بستری معمولاً چند روز تا دو هفته طول می‌کشد. توانبخشی ماه‌ها ادامه دارد و داروهای پیشگیری معمولاً مادام‌العمرند.
آیا داروی جدیدی برای درمان سکته وجود دارد؟
تنکتپلاز به‌عنوان داروی حل‌کننده لخته با یک تزریق، در بسیاری از مراکز جایگزین آلتپلاز شده است. ترومبکتومی هم امروز در بازه زمانی طولانی‌تری انجام می‌شود. پژوهش‌ها برای داروهای محافظ مغز ادامه دارد.
جمع‌بندی
درمان سکته مغزی مسابقه با زمان است. شناختن علائم، تماس فوری با ۱۱۵، رسیدن به مرکز دارای کد ۷۲۴ و دریافت داروی حل‌کننده لخته یا ترومبکتومی در زمان طلایی، بیشترین شانس بهبود را فراهم می‌کند. پس از آن، بستری در استروک یونیت، پیدا کردن علت و توانبخشی مسیر درمان را کامل می‌کنند.
دکتر سکته مغزی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.