داروها از سکته دوم جلوگیری می‌کنند، اما آنچه بیمار را دوباره روی پا می‌ایستاند توانبخشی است. مغز پس از سکته قدرت شگفت‌انگیزی برای بازسازی مسیرهای عصبی دارد، به شرطی که با تمرین درست و کافی تحریک شود. در این راهنمای جامع، همه اجزای توانبخشی سکته از فیزیوتراپی و کاردرمانی تا درمان اسپاستیسیتی و روش‌های جدید را معرفی کرده‌ایم.
توانبخشی سکته یعنی چه؟
توانبخشی مجموعه‌ای از درمان‌هاست که به بیمار کمک می‌کند توانایی‌های از دست رفته را بازیابد یا راه‌های جدیدی برای انجام کارها یاد بگیرد. هدف نهایی، بیشترین استقلال ممکن در زندگی روزمره است. توانبخشی کار یک تیم است که متخصص طب فیزیکی و توانبخشی، فیزیوتراپیست، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر، روانشناس و پرستار در آن نقش دارند و خانواده عضو اصلی این تیم است.
نوروپلاستیسیتی؛ پایه علمی توانبخشی
سلول‌های عصبی ازبین‌رفته دوباره ساخته نمی‌شوند، اما مغز می‌تواند اتصالات جدیدی بسازد و نواحی سالم وظایف ناحیه آسیب‌دیده را یاد بگیرند. این توانایی که نوروپلاستیسیتی نام دارد، با تکرار زیاد تمرین‌های هدفمند فعال می‌شود. برای همین «مقدار» تمرین اهمیت زیادی دارد؛ صدها تکرار یک حرکت در روز، نه چند حرکت در هفته.
زمان شروع؛ هر چه زودتر بهتر
توانبخشی از روزهای اول بستری و پس از پایدار شدن وضعیت بیمار شروع می‌شود؛ ابتدا با تغییر وضعیت در تخت، نشستن لبه تخت و حرکات ملایم. سه تا شش ماه اول دوره طلایی بهبود است، اما توانبخشی نباید پس از آن متوقف شود. با این حال، تحرک بسیار شدید در ۲۴ ساعت اول توصیه نمی‌شود و برنامه باید متناسب با وضعیت بیمار باشد.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی روی قدرت عضلات، دامنه حرکت مفاصل، تعادل، نشستن، ایستادن و راه رفتن تمرکز دارد. روش‌های آن و نحوه انتخاب فیزیوتراپیست را در فیزیوتراپی سکته مغزی توضیح داده‌ایم. برای بیمارانی که رفت‌وآمد برایشان سخت است، فیزیوتراپی در منزل گزینه مهمی است که در فیزیوتراپی سکته در منزل همراه با تمرین‌های ساده خانگی معرفی کرده‌ایم. تعداد جلسات لازم هم از سؤال‌های رایج است که در تعداد جلسات فیزیوتراپی سکته به آن پاسخ داده‌ایم.
بازگشت به راه رفتن
راه رفتن یکی از مهم‌ترین اهداف بیماران است. بیشتر بیماران سکته‌ای با توانبخشی دوباره راه می‌روند، هرچند برخی به عصا، واکر یا بریس پا نیاز دارند. مراحل بازآموزی راه رفتن و وسایل کمکی را در راه رفتن بعد از سکته مغزی شرح داده‌ایم.
کاردرمانی و دست
کاردرمانی به بیمار کمک می‌کند کارهای روزمره مثل غذا خوردن، لباس پوشیدن، حمام رفتن و نوشتن را دوباره انجام دهد. دست معمولاً کندتر از پا بهبود پیدا می‌کند و به تمرین‌های ویژه‌ای نیاز دارد. درباره کاردرمانی در کاردرمانی بعد از سکته و درباره تمرین‌های دست در تمرین‌های دست بعد از سکته بخوانید.
اسپاستیسیتی و درد شانه
سفتی عضلات یا اسپاستیسیتی در هفته‌ها و ماه‌های بعد از سکته در بسیاری از بیماران ایجاد می‌شود و می‌تواند حرکت را محدود کند، درد ایجاد کند و مراقبت را سخت کند. تزریق بوتاکس (یا دیسپورت) یکی از مؤثرترین درمان‌های آن است؛ در اسپاستیسیتی و تزریق بوتاکس بعد از سکته توضیح داده‌ایم. درد شانه سمت فلج هم شایع است و با مراقبت درست قابل پیشگیری است؛ جزئیات در درد شانه بعد از سکته آمده است.
ماساژ و روش‌های مکمل
ماساژ می‌تواند به کاهش درد، ورم و سفتی کمک کند اما جایگزین تمرین فعال نیست. روش درست ماساژ و روغن‌های مناسب را در ماساژ بیماران سکته مغزی آورده‌ایم. روش‌های جدیدتری مثل تحریک مغناطیسی مغز (TMS) هم در برخی مراکز استفاده می‌شوند که شواهد آن را در تحریک مغناطیسی مغز در سکته بررسی کرده‌ایم.
گفتار، بلع و شناخت
توانبخشی فقط حرکتی نیست. اختلال گفتار، بلع، حافظه و توجه هم نیاز به درمان تخصصی دارند. گفتاردرمانی و بلع درمانی را در بخش جداگانه‌ای معرفی کرده‌ایم و توانبخشی شناختی هم در کنار آن انجام می‌شود.
انتخاب مرکز و درمانگر
- درمانگری را انتخاب کنید که تجربه کار با بیماران نورولوژیک دارد.
- بپرسید برنامه درمان چه اهدافی دارد و پیشرفت چگونه اندازه‌گیری می‌شود.
- تمرین خانگی بخش ثابت برنامه باشد.
- نزدیکی مرکز یا امکان درمان در منزل را در نظر بگیرید.
- هماهنگی بین فیزیوتراپیست، کاردرمانگر و پزشک معالج مهم است.
فهرست فیزیوتراپیست‌ها، کاردرمانگران و متخصصان توانبخشی که سکته مغزی را در خدمات خود ثبت کرده‌اند، در فیزیوتراپیست سکته مغزی خوب در تهران، فیزیوتراپیست سکته مغزی خوب در کرج و فیزیوتراپیست سکته مغزی خوب در اصفهان آمده است.
نقش خانواده در موفقیت توانبخشی
توانبخشی فقط در ساعت‌های جلسه درمان اتفاق نمی‌افتد. بیشترین زمان بیمار در خانه و کنار خانواده می‌گذرد و اگر تمرین‌ها در این ساعت‌ها ادامه پیدا نکند، پیشرفت کند می‌شود. خانواده باید از درمانگر بخواهد تمرین‌های خانگی را نشان دهد، روش درست جابه‌جا کردن بیمار را یاد بگیرد و بداند کدام کارها را باید به خود بیمار واگذار کند. کمک بیش از حد، هرچند از سر محبت باشد، فرصت تمرین را از بیمار می‌گیرد.
تشویق، صبر و برنامه منظم روزانه از مهم‌ترین عوامل ادامه دادن توانبخشی است. بسیاری از بیماران در هفته‌های اول ناامید می‌شوند، چون پیشرفت را روزبه‌روز نمی‌بینند. ثبت کردن پیشرفت‌ها، مثلاً تعداد قدم‌ها یا مدت ایستادن، کمک می‌کند بیمار و خانواده تغییر را ببینند. اگر بیمار علائم افسردگی دارد، درمان آن هم بخشی از توانبخشی است، چون افسردگی انگیزه تمرین را از بین می‌برد.
خانواده‌ها همچنین باید به سلامت خود توجه کنند. مراقبت طولانی‌مدت خستگی جسمی و روحی ایجاد می‌کند و تقسیم کار بین اعضای خانواده، استفاده از کمک مراقب حرفه‌ای در روزهای سخت و گرفتن وقت استراحت باعث می‌شود مراقبت برای مدت طولانی‌تری با کیفیت ادامه پیدا کند.
پرسش‌های رایج
توانبخشی بعد از سکته چقدر طول می‌کشد؟
توانبخشی فشرده معمولاً سه تا شش ماه اول است، اما تمرین در خانه و جلسات دوره‌ای ممکن است تا یک سال یا بیشتر ادامه پیدا کند.
آیا بعد از شش ماه توانبخشی فایده‌ای ندارد؟
خیر. بهبود کندتر می‌شود اما با تمرین هدفمند، پیشرفت حتی سال‌ها بعد ممکن است.
آیا توانبخشی در منزل به اندازه کلینیک مؤثر است؟
برای بسیاری از تمرین‌ها بله، و تمرین در محیط واقعی خانه مزایایی هم دارد. برخی تمرین‌ها به تجهیزات کلینیک نیاز دارند.
جمع‌بندی
توانبخشی پس از سکته، مغز را برای بازیابی توانایی‌ها تحریک می‌کند. شروع زودهنگام، تکرار زیاد تمرین، همکاری تیم درمان و حمایت خانواده، کلید رسیدن به بیشترین استقلال ممکن است.
فیزیوتراپیست سکته مغزی در شهرهای مختلف
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.